AI – Cơn sóng thần hay “mỏ vàng” cho người làm Coach?
Chắc hẳn nhiều bạn Coach ở đây cũng đang cảm nhận rõ rệt không khí xáo động trong cộng đồng công nghệ. Một lập trình viên trẻ tâm sự: “Em vừa vui vì có Copilot viết code phụ, vừa hoang mang không biết vài năm nữa giá trị của mình còn lại gì?”. Làn sóng AI, với những cái tên như ChatGPT hay Copilot, đang ập đến, tạo ra một tâm lý hỗn hợp giữa phấn khích và lo âu, đặc biệt là với thế hệ lập trình viên trẻ.
Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, đây không phải là một mối đe dọa. Đây chính là “mỏ vàng”, là cơ hội tuyệt vời để nghề Coach chúng ta khẳng định giá trị cốt lõi nhất của mình. Sứ mệnh của chúng ta chưa bao giờ là dạy kỹ năng lập trình, mà là khai mở tư duy, khơi dậy nội lực và đồng hành cùng coachee trên hành trình phát triển sự nghiệp. Bài viết này sẽ không chỉ là góc nhìn, mà còn là một “bộ công cụ” thực chiến để các Coach trẻ tự tin hơn khi dẫn dắt các lập trình viên vượt qua cơn sóng thần AI và biến nó thành đòn bẩy cho sự nghiệp.
Giải mã tâm lý Lập trình viên trẻ trong kỷ nguyên AI
Để coaching hiệu quả, trước hết chúng ta cần thấu cảm sâu sắc những “cơn bão ngầm” trong lòng các bạn lập trình viên.
Nỗi sợ vô hình và hội chứng “kẻ mạo danh”
“Liệu mình có còn đủ giỏi?”, “Code này do AI viết, không phải mình…”. Hội chứng kẻ mạo danh (imposter syndrome) vốn đã không xa lạ, nay lại càng được AI “đổ thêm dầu vào lửa”. Nỗi sợ bị thay thế, nỗi lo mình chỉ là người “ra lệnh” cho AI, âm thầm bào mòn sự tự tin của họ. Vai trò của Coach lúc này không phải là trấn an một cách sáo rỗng “Em yên tâm, AI không thay thế được đâu”, mà là ngồi xuống cùng coachee, giúp họ gọi tên và đối diện với nỗi sợ đó. “Điều gì cụ thể trong công việc của em khiến em cảm thấy AI đang lấn át mình? Giá trị độc đáo nhất mà em tin rằng mình mang lại cho team là gì?”
Sự phụ thuộc và “Điểm mù” tư duy
Nguy cơ lớn thứ hai là trở thành một “thợ dùng tool” thay vì một người giải quyết vấn đề. Khi một lập trình viên quá phụ thuộc vào code do AI tạo ra mà không hiểu sâu bản chất, họ sẽ mất đi khả năng tư duy nền tảng và phản biện. Giống như một người chỉ biết dùng máy tính bỏ túi mà không hiểu các phép toán cơ bản, họ sẽ bối rối khi gặp một bài toán chưa từng có tiền lệ. Coach cần giúp coachee nhận ra “điểm mù” này, khơi gợi ý thức về việc làm chủ công nghệ, chứ không phải để công nghệ làm chủ mình.
Góc nhìn chuyển hóa: AI là trợ lý, không phải đối thủ
Sau khi đã thấu cảm những điểm đau, đây là lúc chúng ta giúp coachee chuyển hóa góc nhìn. Hãy cùng họ định vị lại AI: không phải là một đối thủ cạnh tranh, mà là một “trợ lý ảo” siêu phàm. Một người trợ lý có thể giúp bạn làm những việc lặp đi lặp lại, nhàm chán (viết unit test, tạo boilerplate code, tìm lỗi cú pháp…) để bạn có thể dành thời gian và năng lượng cho những nhiệm-vụ-bậc-cao hơn: thiết kế kiến trúc hệ thống, tư duy về sản phẩm, giao tiếp với khách hàng, hay mentoring các thành viên khác.
Bộ công cụ Coaching thực chiến: Từ “Sửa code” đến “Sửa tư duy”
Lý thuyết là vậy, nhưng làm thế nào để đưa những điều này vào một phiên coach? Dưới đây là 3 công cụ bạn có thể áp dụng ngay.
Công cụ 1: Chuyển dịch vai trò bằng những câu hỏi mạnh
Thay vì sa đà vào chi tiết kỹ thuật, hãy dùng những câu hỏi mạnh để nâng tầm tư duy của coachee.
- Thay vì hỏi: “Làm thế nào để code chức năng này?”
- Hãy hỏi: “Tại sao chúng ta lại cần giải quyết vấn đề này cho người dùng? Giá trị cốt lõi nó mang lại là gì?”
- Thay vì hỏi: “Code AI sinh ra có chạy được không?”
- Hãy hỏi: “Giải pháp này có thực sự tối ưu về lâu dài không? Có những rủi ro tiềm ẩn nào về bảo mật hay hiệu năng mà chúng ta cần lường trước?”
Những câu hỏi này buộc coachee phải bước ra khỏi vai trò của một người viết code đơn thuần để trở thành một người kiến tạo giải pháp.
Công cụ 2: Xây dựng lộ trình phát triển “T-Shaped” độc đáo
Mô hình “T-Shaped” (chữ T) mô tả một người vừa có kiến thức chuyên môn sâu (trục dọc của chữ T), vừa có khả năng giao tiếp và hợp tác liên ngành (trục ngang). Trong kỷ nguyên AI, trục dọc không chỉ là kỹ năng code, mà là thế mạnh độc nhất mà AI không thể sao chép.
Hãy cùng coachee khám phá và đào sâu vào thế mạnh đó. Có thể đó là:
- Kỹ năng giao tiếp: Khả năng trình bày một ý tưởng kỹ thuật phức tạp cho người ngoài ngành một cách đơn giản, dễ hiểu.
- Tư duy sản phẩm: Sự nhạy bén trong việc thấu hiểu nhu cầu người dùng và góp ý để xây dựng sản phẩm tốt hơn.
- Kiến thức chuyên ngành (domain knowledge): Sự am hiểu sâu sắc về một lĩnh vực cụ thể như tài chính, y tế, logistics… để xây dựng những phần mềm thực sự giải quyết đúng nỗi đau của ngành.
Đây chính là những mảnh đất màu mỡ mà AI chưa thể chạm tới, và là nơi coachee có thể tỏa sáng.
Công cụ 3: Đồng hành xây dựng “Hệ điều hành cá nhân”
Giúp coachee thiết kế một “hệ điều hành” cho việc học tập và phát triển bản thân. “Hệ điều hành” này cần cân bằng giữa việc tận dụng AI để tăng tốc và việc chủ động dành thời gian cho những hoạt động không-thể-thay-thế. Ví dụ, cùng coachee thiết lập các “khung thời gian” cố định trong tuần:
- Giờ tăng tốc với AI: Sử dụng Copilot để hoàn thành nhanh các task lặp lại.
- Giờ học sâu (Deep Learning): Tắt hết công cụ AI, tập trung đọc một cuốn sách về kiến trúc phần mềm hoặc nghiên cứu một công nghệ mới.
– Giờ kết nối: Dành thời gian nói chuyện, trao đổi với đồng nghiệp, mentor để nảy ra những ý tưởng sáng tạo.
Vai trò của Coach là người đồng hành, giúp coachee duy trì “hệ điều hành” này một cách kỷ luật và bền bỉ.
Người Coach là ngọn hải đăng, không phải người chèo thuyền
Trong cơn bão AI, lập trình viên trẻ giống như những người thủy thủ đang mất phương hướng. Họ không cần một người nhảy xuống thuyền và chèo phụ. Họ cần một ngọn hải đăng vững chãi, chiếu rọi ánh sáng để họ tự tìm thấy con đường của riêng mình.
Giá trị lớn nhất của chúng ta – những người làm Coach – không nằm ở việc đưa ra câu trả lời, mà ở việc đặt đúng câu hỏi. Chúng ta không dạy họ kỹ năng, mà giúp họ tìm thấy và tỏa sáng với những giá trị độc bản nhất của con người: sự sáng tạo, tư duy phản biện, khả năng thấu cảm và kết nối. Đó là những thứ không một dòng code nào có thể lập trình được.
Bạn đã sẵn sàng trở thành ngọn hải đăng cho thế hệ lập trình viên tiếp theo trong kỷ nguyên AI chưa? Hãy chia sẻ một thách thức bạn gặp phải khi coaching về chủ đề này dưới phần bình luận, và chúng ta sẽ cùng nhau trong cộng đồng CoachLink tìm ra giải pháp nhé
