“Công thức” coaching từ Tây có vừa vặn với người trẻ Việt?
Lướt Instagram, dạo TikTok dạo này, bạn có thấy giống mình không? Đâu đâu cũng là life coach, career coach, rồi healing coach… Cảm giác như chỉ cần bạn có một nỗi băn khoăn, sẽ có ngay một “chuyên gia” sẵn sàng giúp bạn gỡ rối. Xu hướng này đang thực sự bùng nổ, đặc biệt là với những người trẻ như chúng ta, những người đang đứng giữa ngã ba đường, loay hoay tìm kiếm bản ngã và con đường cho riêng mình.
Mình cũng từng là một người như vậy, và coaching đã thực sự thay đổi cuộc đời mình. Nhưng trong quá trình đó, mình nhận ra một câu hỏi lớn. Rất nhiều coach sử dụng các mô hình nổi tiếng từ phương Tây như GROW, SMART, hay Bánh xe cuộc đời. Chúng rất logic, rất bài bản. Nhưng liệu việc “bê nguyên” một công thức từ Mỹ hay châu Âu có thực sự hiệu quả với một người trẻ lớn lên với những bữa cơm gia đình, những lời dặn dò của bố mẹ và những giá trị rất khác?
Bài viết này không phải để chê bai, mà để cùng bạn “giải mã” cách các Coach tài tình đã “Việt hóa” những mô hình quốc tế để thực sự chạm đến và giúp đỡ người trẻ chúng ta.
Rào cản vô hình – Tại sao “bê nguyên” công thức Tây lại khó?
Nói ra thì có vẻ to tát, nhưng thực tế, sự khác biệt văn hóa tạo ra những rào cản vô hình mà nếu người coach không nhận ra, phiên coach rất dễ đi vào ngõ cụt.
Văn hóa “cả nể” và ngại đối diện
Người phương Tây được khuyến khích nói thẳng, nghĩ thẳng. Họ coi trọng sự đối đầu trực diện để giải quyết vấn đề. Nhưng chúng ta thì khác. Từ nhỏ, chúng ta đã được dạy về sự “cả nể”, về việc nói sao cho người khác không bị mất lòng.
Hãy tưởng tượng một phiên coach, người coach hỏi bạn một câu rất “Tây”: “Tại sao bạn lại thất bại trong dự án đó?”. Nghe xong, có thể bạn sẽ thấy hơi sốc, cảm giác như bị buộc tội và tự động bật cơ chế phòng thủ.
Nhưng một người coach hiểu văn hóa sẽ tiếp cận khác đi. Họ có thể hỏi: “Trong tình huống đó, bạn nghĩ mình có thể làm gì khác để kết quả tốt hơn không?”. Cùng một mục đích tìm ra bài học, nhưng cách tiếp cận nhẹ nhàng, gợi mở này giúp chúng ta dễ dàng cởi mở và suy ngẫm một cách tích cực hơn nhiều.
Sức ảnh hưởng của “cái ta” lớn hơn “cái tôi”
Ở phương Tây, chủ nghĩa cá nhân được đề cao. Mục tiêu của bạn là của bạn. Nhưng với chúng ta, một quyết định không bao giờ chỉ là của riêng mình. Nó bị chi phối mạnh mẽ bởi gia đình, bạn bè, và cả những định kiến xãf hội.
Mục tiêu không chỉ là “tôi muốn gì”, mà còn là “bố mẹ kỳ vọng tôi trở thành ai”, “bạn bè bằng tuổi tôi đã làm được gì rồi”, hay “liệu xã hội có chấp nhận con đường này không”. Một người coach không thể chỉ làm việc với “cái tôi” của bạn, mà phải hiểu được cả “hệ sinh thái” những mối quan hệ và áp lực xung quanh bạn. Họ cần biết rằng đôi khi, việc bạn đi ngược lại kỳ vọng của gia đình cũng gây ra một nỗi đau, một sự giằng xé cần được thấu hiểu và xoa dịu.
Định nghĩa “thành công” rất khác
Bạn có để ý không? Với nhiều người xung quanh chúng ta, “thành công” đồng nghĩa với “ổn định”. Là có một công việc lương cao trong một tập đoàn lớn, mua được nhà, có xe, làm rạng danh gia đình. Nó khác với quan niệm thành công của phương Tây, nơi một người sẵn sàng từ bỏ công việc ổn định để theo đuổi đam mê, dù có thể bấp bênh.
Một người coach chỉ chăm chăm vào việc “khai phá đam mê” mà không tôn trọng và thấu hiểu khao khát về sự ổn định hay trách nhiệm với gia đình của bạn, thì rất khó để có thể đồng hành lâu dài.
Nghệ thuật “biến tấu” – Khi Coach hiểu người trẻ Việt
Và đây chính là lúc sự tinh tế và thấu hiểu của những người coach “thuần Việt” lên ngôi. Họ không vứt bỏ những mô hình quốc tế, mà khéo léo biến tấu chúng.
Thay “chất vấn” bằng “đồng cảm”
Thay vì giữ khoảng cách như một chuyên gia hỏi đáp, nhiều coach xây dựng một mối quan hệ gần gũi hơn, như một người anh, người chị đi trước. Họ không ngồi đối diện bạn với một cuốn sổ và cây bút để “phân tích”, mà ngồi cạnh bạn để lắng nghe. Họ tạo ra một không gian an toàn, nơi bạn có thể trút hết những điều thầm kín, những nỗi sợ hãi ngớ ngẩn nhất mà không sợ bị phán xét. Chính sự kết nối chân thành này mới là chìa khóa mở ra những cánh cửa tâm hồn.
Tích hợp câu chuyện và ẩn dụ văn hóa
Thay vì dùng những lý thuyết trừu tượng, họ dùng chính những hình ảnh, những câu chuyện quen thuộc để thông điệp dễ thấm hơn.
Mình nhớ có lần, thay vì giải thích một mô hình phức tạp về “resilience” (sự kiên cường), người coach của mình đã dùng hình ảnh “cây tre”. Tre cần nhiều năm để cắm bộ rễ sâu và chắc vào lòng đất trước khi vươn mình lên cao. Gặp bão táp, nó có thể oằn mình nhưng không bao giờ gãy. Hình ảnh đó gần gũi và mạnh mẽ hơn bất kỳ biểu đồ nào, nó giúp mình hiểu rằng sự kiên trì vun đắp nền tảng bên trong quan trọng hơn là vội vã chạy theo thành công bề nổi.
Phương pháp “đi vòng” nhưng trúng đích
Đây là một nghệ thuật thực sự. Đôi khi, bạn đến phiên coach với một vấn đề A, nhưng người coach sẽ không đi thẳng vào nó. Họ sẽ trò chuyện với bạn về những chủ đề tưởng như bên lề: một bộ phim bạn mới xem, mối quan hệ với đồng nghiệp, hay một thói quen nhỏ hàng ngày.
Và rồi, trong chính những câu chuyện đó, bạn tự kết nối các dữ kiện và vỡ òa ra: “À, hóa ra vấn đề không phải là mình ghét công việc này, mà là mình đang sợ không đáp ứng được kỳ vọng của sếp”. Đó là khoảnh khắc bạn tự tìm ra câu trả lời cho mình một cách tự nhiên nhất, không hề có sự áp đặt nào.
Tìm một người Coach “hợp gu” với chính bạn
Thành công của một hành trình coaching không nằm ở việc mô hình người coach đó sử dụng nghe “xịn” đến đâu, mà nằm ở khả năng người đó thấu hiểu, kết nối và điều chỉnh phương pháp cho phù hợp với chính con người bạn.
Vậy nên, khi bạn quyết định tìm một người đồng hành, đừng chỉ nhìn vào những chứng chỉ quốc tế hào nhoáng trên profile của họ. Hãy dành thời gian để thực sự tìm hiểu:
- Thử một buổi nói chuyện: Hầu hết các coach đều có những buổi trò chuyện tìm hiểu ban đầu. Hãy tận dụng nó để xem bạn có cảm thấy “hợp gu”, có cảm thấy an toàn và được lắng nghe hay không.
- Xem cách họ chia sẻ: Theo dõi họ trên mạng xã hội. Cách họ viết, cách họ nói về các vấn đề trong cuộc sống có chạm đến bạn không?
- Tìm người có sự đồng điệu: Một người coach đã từng trải qua những băn khoăn tương tự bạn có thể sẽ thấu hiểu bạn sâu sắc hơn.
Hãy nhớ rằng, một người Coach “hợp gu” quan trọng hơn vạn lần một người Coach “chuẩn sách giáo khoa”. Bởi cuối cùng, người bạn cần không phải là một chuyên gia ban phát công thức, mà là một người đồng hành thực sự hiểu những trăn trở, những áp lực vô hình mà chỉ người trẻ ở đây mới hiểu.
Còn bạn thì sao? Bạn đã từng trải nghiệm coaching chưa? Bạn nghĩ yếu tố văn hóa quan trọng như thế nào trong việc phát triển bản thân? Hãy chia sẻ câu chuyện và góc nhìn của bạn ở phần bình luận nhé!
