Chiếc ghế Coach của bạn có đang “nóng” lên? Ranh giới giữa Coaching và “Chữa lành”
Khách hàng của bạn bật khóc, kể về một tổn thương sâu sắc thời thơ ấu. Trong một khoảnh khắc, bản năng con người trỗi dậy, bạn muốn dang tay ra, muốn vỗ về, muốn “chữa lành” cho họ… nhưng có một giọng nói chuyên nghiệp bên trong bạn đang chần chừ. Bạn sẽ làm gì tiếp theo?
Đây không phải là một tình huống giả định, mà là khoảnh khắc sự thật trên hành trình của rất nhiều coach trẻ. Giữa bối cảnh khái niệm “chữa lành” (healing) đang lan tỏa mạnh mẽ, ranh giới giữa coaching và trị liệu tâm lý đôi khi trở nên mong manh. Việc vô tình bước qua ranh giới này không chỉ tiềm ẩn rủi ro cho khách hàng, mà còn có thể ảnh hưởng sâu sắc đến uy tín và sự nghiệp mà bạn đang nỗ lực gầy dựng.
Bài viết này không phải là lý thuyết khô khan, mà là một tấm “bản đồ” thực chiến, rút ra từ những va vấp và kinh nghiệm. Nó sẽ giúp bạn tự tin xác định ranh giới của mình, bảo vệ khách hàng, bảo vệ sự nghiệp và cùng nhau nâng tầm giá trị của ngành Coaching.
Khác biệt cốt lõi: “Nhìn về tương lai” vs. “Chữa lành quá khứ”
Để không lạc lối, trước hết chúng ta cần nắm vững la bàn. Sự khác biệt nền tảng nhất giữa một Life Coach và một Nhà trị liệu (Therapist) nằm ở điểm tập trung của họ.
- Life Coach – Người đồng hành kiến tạo tương lai: Trọng tâm của chúng ta là ở HIỆN TẠI và hướng về TƯƠNG LAI. Chúng ta làm việc với những khách hàng khỏe mạnh về mặt tinh thần, giúp họ khám phá tiềm năng, làm rõ mục tiêu, và xây dựng kế hoạch hành động để đạt được những điều họ khao khát. Hộp đồ nghề của chúng ta chứa đựng những từ khóa như: tiềm năng, mục tiêu, hành động, chiến lược, kiến tạo.
- Therapist – Chuyên gia chữa lành quá khứ: Trọng tâm của họ là xử lý những vấn đề, những tổn thương từ QUÁ KHỨ đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến HIỆN TẠI. Họ được đào tạo bài bản để chẩn đoán và điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần, các rối loạn tâm lý. Ngôn ngữ của họ bao gồm: tổn thương, rối loạn, chẩn đoán, trị liệu, chữa lành.
Để hình dung “cực nét”, hãy xem ví dụ này:
Một khách hàng tìm đến bạn vì muốn thăng tiến trong sự nghiệp nhưng lại thiếu tự tin khi thuyết trình. Đây chính là “sân chơi” của Coach. Bạn có thể dùng các câu hỏi mạnh mẽ, các công cụ để giúp họ nhận ra điểm mạnh, xây dựng sự tự tin và luyện tập kỹ năng.
Nhưng nếu một khách hàng khác bị rối loạn lo âu xã hội nặng, không dám ra khỏi nhà vì từng là nạn nhân của bạo lực học đường, đây là lúc một Nhà trị liệu cần vào cuộc.
Vậy, Coach cần làm gì khi một phiên coach về sự tự tin vô tình “chạm” vào tổn thương cũ? Hãy thừa nhận cảm xúc của khách hàng, cho họ không gian an toàn để bộc lộ, nhưng đừng cố gắng “đào sâu” hay “phân tích” tổn thương đó. Vai trò của bạn là lắng nghe, thấu cảm và sau đó nhẹ nhàng định hướng về mục tiêu ban đầu, hoặc nhận ra rằng đây là dấu hiệu cho thấy khách hàng cần một sự hỗ trợ sâu hơn.
“Hộp đồ nghề” chuyên nghiệp: Bạn đang cầm búa hay dao mổ?
Hãy tưởng tượng công cụ của bạn như dụng cụ trong một xưởng mộc, còn công cụ của nhà trị liệu như dụng cụ trong phòng phẫu thuật. Cả hai đều giá trị, nhưng không thể dùng thay thế cho nhau.
- Công cụ của Coach: Là các mô hình như GROW, SWOT, bánh xe cuộc đời; là kỹ năng đặt câu hỏi mạnh mẽ (powerful questions), lắng nghe chủ động, tạo động lực và phản hồi mang tính xây dựng. Đây là những chiếc “búa”, “đục”, “cưa” giúp khách hàng khai phá những tiềm năng sẵn có và kiến tạo nên tương lai họ mong muốn. Chúng không dùng để chẩn đoán bệnh.
- Công cụ của Therapist: Là các liệu pháp đã được nghiên cứu và chứng minh lâm sàng như Liệu pháp Nhận thức Hành vi (CBT), Giải mẫn cảm và Tái xử lý bằng chuyển động mắt (EMDR); là các công cụ chẩn đoán như Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các chứng Rối loạn Tâm thần (DSM-5). Đây là những con “dao mổ”, đòi hỏi chuyên môn y tế sâu, đào tạo khắc nghiệt và giấy phép hành nghề.
Một câu chuyện thực tế đáng suy ngẫm: một coach trẻ, với thiện chí giúp đỡ, đã liên tục dùng “câu hỏi mạnh mẽ” xoáy sâu vào một sự kiện đau buồn của khách hàng với hy vọng giúp họ “vượt qua”. Kết quả là khách hàng bị kích hoạt lại tổn thương (re-traumatize), cảm thấy tồi tệ hơn và mất niềm tin vào coaching. Bài học đắt giá ở đây là: Công cụ dù tốt đến đâu cũng trở nên nguy hiểm khi dùng sai mục đích.
Xây dựng uy tín từ sự chính trực: Khi nào cần nói “Không” & Chuyển giao
Sức mạnh lớn nhất của một người Coach chuyên nghiệp không chỉ nằm ở việc biết khi nào nên nói “Có”, mà còn ở lòng dũng cảm để nói “Không” khi cần thiết. Đó chính là sự chính trực.
Hãy luôn để mắt đến những “cờ đỏ” (Red Flags) này trong các phiên coach:
- Khách hàng có biểu hiện trầm cảm nặng, kéo dài (mất ngủ, chán ăn, mất hứng thú với mọi thứ).
- Họ đề cập đến ý định tự hại bản thân hoặc người khác.
- Họ có các triệu chứng của rối loạn tâm thần (ảo giác, hoang tưởng, lo âu tột độ).
- Vấn đề của họ nghiêm trọng đến mức không thể thực hiện các chức năng sống cơ bản (đi làm, chăm sóc bản thân).
Khi gặp những dấu hiệu này, việc chuyển giao (referral) cho một chuyên gia phù hợp là hành động đạo đức và chuyên nghiệp nhất. Dưới đây là một kịch bản bạn có thể tham khảo:
“Cảm ơn anh/chị đã tin tưởng và chia sẻ câu chuyện rất sâu sắc này. Em thực sự trân trọng sự cởi mở của anh/chị. Qua những gì anh/chị chia sẻ, em nhận thấy rằng vấn đề này có gốc rễ sâu và cần một sự hỗ trợ chuyên biệt hơn những gì em có thể cung cấp trong vai trò của một coach. Em tin rằng để giải quyết tận gốc vấn đề và giúp anh/chị đi nhanh hơn trên hành trình của mình, một chuyên gia trị liệu tâm lý sẽ là người đồng hành phù hợp nhất ở giai đoạn này. Em có thể hỗ trợ anh/chị tìm kiếm một vài thông tin uy tín nếu anh/chị cần.”
Lời khuyên vàng: Đừng đợi đến khi gặp “ca khó” mới tìm kiếm. Hãy chủ động xây dựng mạng lưới kết nối (network) với các nhà trị liệu, chuyên gia tâm lý uy tín ngay từ bây giờ. Việc này không chỉ giúp bạn có sẵn nguồn lực để hỗ trợ khách hàng tốt nhất, mà còn thể hiện đẳng cấp và sự chuyên nghiệp của bạn trong ngành.
Vững ranh giới, bền sự nghiệp
Phân biệt rõ ràng vai trò của Coach với Nhà trị liệu không phải là một giới hạn bó buộc, mà là một chuẩn mực đạo đức và là nền tảng của sự chuyên nghiệp. Việc này bảo vệ khách hàng khỏi những tổn thương không đáng có, bảo vệ chính bạn khỏi những rủi ro pháp lý và danh tiếng, đồng thời góp phần xây dựng một cộng đồng coaching chính trực và vững mạnh.
Chiếc ghế Coach của bạn sẽ chỉ thực sự vững chãi khi bạn biết rõ đâu là phạm vi của mình.
- Bạn đã bao giờ gặp tình huống “khó xử” trên chiếc ghế coach chưa? Hãy chia sẻ câu chuyện của bạn ở phần bình luận bên dưới, chúng ta sẽ cùng nhau học hỏi và trưởng thành.
- Hãy bắt đầu ngay hôm nay: Dành thời gian tìm hiểu và kết nối với ít nhất một nhà trị liệu/chuyên gia tâm lý mà bạn tin tưởng trong network của mình.
- Hãy cùng CoachLink lan tỏa thông điệp về một thế hệ Coach chuyên nghiệp, chính trực và luôn đặt lợi ích của khách hàng lên hàng đầu!
