Coach ơi, đừng ‘chữa lành’ nhầm chỗ: Phân biệt Coaching & Trị liệu Tâm lý
Dành cho cộng đồng Coach trẻ – những người đang nỗ lực kiến tạo giá trị và xây dựng sự nghiệp bền vững.
Đã bao giờ trong một phiên coach, bạn bỗng thấy tim mình thắt lại khi client bắt đầu kể về một tổn thương sâu sắc từ thời thơ ấu? Hay cảm thấy một áp lực vô hình rằng mình phải “sửa chữa” một nỗi đau, một vấn đề tâm lý phức tạp mà họ đang đối mặt? Nếu câu trả lời là có, bạn không hề đơn độc.
Sự phát triển mạnh mẽ của ngành coaching mang đến những cơ hội tuyệt vời, nhưng cũng vô tình tạo ra một “vùng xám” mong manh, nơi vai trò của một Life Coach và một Chuyên gia Trị liệu Tâm lý dễ bị hòa lẫn. Xuất phát từ chính mong muốn được giúp đỡ, đôi khi chúng ta lại vô tình bước qua một lằn ranh quan trọng.
Bài viết này không phải là một bài giảng lý thuyết khô khan. Hãy xem nó như một tấm bản đồ thực chiến, một chiếc la bàn định vị giúp bạn tự tin đứng vững trong vai trò của mình. Chúng ta sẽ cùng nhau vạch rõ ranh giới, không phải để giới hạn, mà để bạn có thể trở thành một người đồng hành mạnh mẽ, đúng vai và trao đi trọn vẹn giá trị.
Khác biệt cốt lõi: ‘Kiến trúc sư tương lai’ và ‘Nhà khảo cổ tâm hồn’
Để dễ hình dung nhất, hãy nghĩ về hai hình ảnh ẩn dụ: Coach là một kiến trúc sư của tương lai, còn Nhà trị liệu là một nhà khảo cổ của tâm hồn.
Góc nhìn về thời gian
Một nhà khảo cổ cần lội ngược dòng thời gian, cẩn trọng khai quật từng lớp đất đá của quá khứ để tìm hiểu nguyên nhân, lý giải những gì đang hiện hữu ở hiện tại. Tương tự, Trị liệu Tâm lý thường tập trung vào quá khứ để thấu hiểu và chữa lành những tổn thương, những khuôn mẫu hành vi đã hình thành. Mục tiêu là giúp một người đi từ trạng thái bất ổn, tiêu cực (-5) trở về trạng thái cân bằng, khỏe mạnh (0).
Ngược lại, một kiến trúc sư đứng ở hiện tại, nhìn về khoảng không phía trước và cùng thân chủ phác thảo nên bản thiết kế cho một công trình tương lai. Coaching lấy hiện tại làm điểm xuất phát và hoàn toàn tập trung vào tương lai. Coach là người đồng hành giúp client xác định mục tiêu, khai phá tiềm năng và xây dựng kế hoạch hành động để đi từ trạng thái tốt (0) đến trạng thái xuất sắc, thăng hoa (+5).
Những câu hỏi quyền năng
Sự khác biệt này thể hiện rõ nhất qua cách chúng ta đặt câu hỏi:
- Nhà trị liệu có thể hỏi: “Nguyên nhân sâu xa nào từ quá khứ khiến bạn cảm thấy như vậy?” hoặc “Sự kiện đó đã tác động đến niềm tin cốt lõi của bạn ra sao?”
- Coach sẽ hỏi: “Để đạt được điều bạn mong muốn trong 3 tháng tới, bước nhỏ đầu tiên bạn có thể làm ngay ngày mai là gì?” hoặc “Khi bạn trở thành phiên bản lý tưởng đó, bạn sẽ cảm thấy và hành động như thế nào?”
Một bên tìm về “gốc rễ”, một bên hướng tới “hoa trái”. Cả hai đều vô cùng giá trị, nhưng chúng phục vụ những mục đích hoàn toàn khác nhau.
Vai trò với Client
Trong một buổi trị liệu, chuyên gia có thể đóng vai trò chẩn đoán, đưa ra phác đồ và sử dụng các liệu pháp chuyên sâu để giúp client “chữa lành”. Mối quan hệ này có tính chuyên môn cao.
Trong coaching, mối quan hệ được xây dựng trên cơ sở bình đẳng tuyệt đối. Coach không phải là chuyên gia về cuộc đời của client; chính client mới là chuyên gia. Coach tin rằng client đã có sẵn mọi câu trả lời và nguồn lực bên trong. Vai trò của Coach là người cầm đuốc soi đường, đặt những câu hỏi mạnh mẽ và sử dụng các công cụ để giúp client tự “khai phá” kho báu của chính mình.
Thực chiến: Nhận diện ‘Cờ đỏ’ và ứng xử chuyên nghiệp
Lý thuyết là vậy, nhưng khi đối diện với một câu chuyện đời thực, làm sao để nhận biết đâu là giới hạn của mình? Dưới đây là những “lá cờ đỏ” báo hiệu rằng client của bạn cần một Chuyên gia Tâm lý, không phải một Coach:
- Các vấn đề sức khỏe tâm thần đã được chẩn đoán: Trầm cảm lâm sàng, rối loạn lo âu lan tỏa, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), rối loạn ăn uống… Đây là những lĩnh vực y khoa cần sự can thiệp của chuyên gia được đào tạo bài bản.
- Liên tục bị “mắc kẹt” trong quá khứ: Dù bạn nỗ lực thế nào để hướng họ về tương lai, mọi câu chuyện, mọi cảm xúc của họ đều quay về một hoặc nhiều sự kiện đau thương trong quá khứ và không thể thoát ra.
- Có ý định hoặc hành vi tự hại: Đây là lằn ranh tuyệt đối và khẩn cấp. An toàn của client phải được đặt lên trên hết.
- Mất cân bằng nghiêm trọng trong cuộc sống: Các vấn đề tâm lý ảnh hưởng nặng nề đến khả năng làm việc, duy trì các mối quan hệ, thậm chí là các hoạt động sinh hoạt cơ bản hàng ngày.
Khi nhận thấy những dấu hiệu này, việc từ chối một cách khéo léo và giới thiệu họ đến đúng chuyên gia không phải là bạn yếu kém, mà là biểu hiện cao nhất của sự chuyên nghiệp và đạo đức.
“Kịch bản vàng” để bạn tham khảo:
Bước 1 – Ghi nhận & Cảm ơn sự tin tưởng:
“Cảm ơn bạn đã tin tưởng và chia sẻ với tôi một câu chuyện rất riêng tư và sâu sắc. Tôi thực sự trân trọng sự cởi mở của bạn.”
Bước 2 – Vạch rõ giới hạn một cách chân thành:
“Qua những gì bạn chia sẻ, tôi nhận thấy vấn đề này có những gốc rễ cần được chăm sóc một cách chuyên sâu hơn những gì một phiên coaching có thể mang lại. Với vai trò là một Coach, phạm vi chuyên môn của tôi là đồng hành cùng bạn xây dựng tương lai, và tôi không được đào tạo để xử lý các tổn thương tâm lý từ quá khứ. Điều quan trọng nhất với tôi lúc này là sự an toàn và tốt nhất cho bạn.”
Bước 3 – Giới thiệu & Trao quyền:
“Để có thể giúp bạn một cách trọn vẹn và hiệu quả nhất, tôi tin rằng một chuyên gia trị liệu tâm lý sẽ là người đồng hành phù hợp. Họ có đủ chuyên môn và công cụ để cùng bạn tháo gỡ những nút thắt này. Nếu bạn sẵn sàng, tôi có thể giúp bạn kết nối với một vài chuyên gia uy tín mà tôi biết.”
Hành động này không chỉ bảo vệ an toàn cho client, mà còn xây dựng uy tín và thương hiệu cá nhân vững chắc cho bạn. Nó cho thấy bạn là một người làm nghề chính trực, hiểu rõ giá trị và giới hạn của mình.
Việc phân biệt rõ vai trò không làm giảm giá trị của coaching. Ngược lại, nó còn nâng tầm sự chuyên nghiệp và khẳng định vị thế của người Coach. Hãy là một Coach đủ mạnh mẽ để cùng client chinh phục những đỉnh cao mới, và cũng đủ khiêm tốn để biết đâu là vùng biển sâu không thuộc về mình.
Bạn không đơn độc trên hành trình này. Việc thấu suốt ranh giới chính là nền tảng vững chắc để bạn tự tin sải bước, tạo ra những tác động tích cực và bền vững cho cộng đồng.
Bạn đã bao giờ gặp một tình huống “khó” khi client bước qua ranh giới này chưa? Hãy chia sẻ câu chuyện và cách xử lý của bạn ở phần bình luận bên dưới. Chúng ta hãy cùng nhau học hỏi và xây dựng một cộng đồng Coach chính trực, vững mạnh!
