Khi “Cái Tôi” Gặp “Chúng Ta”: Nghệ Thuật Coaching Trong Bối Cảnh Văn Hóa Việt
Là một Coach, có lẽ bạn đã không ít lần chứng kiến khoảnh khắc này: một khách hàng trẻ, mắt sáng rực hoài bão, kế hoạch sự nghiệp rõ ràng, nhưng rồi giọng họ chợt chùng xuống bởi một câu nói quen thuộc: “Nhưng ba mẹ muốn con…”. Khoảnh khắc ấy, cả bạn và khách hàng đều hiểu rằng chúng ta không chỉ đang đối mặt với một quyết định cá nhân, mà là một ngã ba đường nơi “cái tôi” gặp gỡ “chúng ta”.
Hầu hết các mô hình coaching mà chúng ta được học hỏi và thực hành đều được xây dựng trên nền tảng văn hóa phương Tây, nơi chủ nghĩa cá nhân và sự tự quyết được đề cao. Nhưng trong bối cảnh của chúng ta, “cái chúng ta” – gồm gia đình, tập thể, những mối quan hệ xã hội – lại là một phần không thể tách rời trong hệ giá trị và căn tính của mỗi người.
Bài viết này không đặt mục tiêu chọn phe giữa “cá nhân” hay “tập thể”. Thay vào đó, CoachLink mong muốn chia sẻ những góc nhìn và công cụ thực chiến để các Coach trẻ có thể đồng hành cùng khách hàng, giúp họ tìm ra con đường “hòa mà không tan” – một con đường nơi họ có thể tự tin theo đuổi mục tiêu cá nhân mà vẫn giữ gìn và hài hòa với các mối quan hệ quan trọng.
Giải mã “Văn hóa Tập thể” – Không phải rào cản, mà là bối cảnh
Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong hành trình này là thay đổi lăng kính của cả Coach và khách hàng. Thay vì nhìn nhận kỳ vọng của gia đình hay tổ chức như một “rào cản” cần phải phá bỏ, chúng ta hãy cùng khách hàng khám phá nó như một “bối cảnh” quan trọng. Bối cảnh này, dù đôi khi tạo ra áp lực, cũng chính là nơi cung cấp điểm tựa, sự an toàn, và cả những động lực sâu sắc.
Công cụ “Vòng Tròn Ảnh Hưởng”
Hãy thử ngồi xuống cùng khách hàng và vẽ ra Vòng Tròn Ảnh Hưởng của họ.
- Ai là “chúng ta” trong cuộc sống của họ? (Ba mẹ, vợ/chồng, sếp, đội nhóm, bạn bè thân thiết…)
- Mức độ ảnh hưởng của những người này đến quyết định của khách hàng ra sao? Đâu là sự ảnh hưởng tích cực, đâu là áp lực?
- Điều gì thực sự quan trọng với những người trong vòng tròn đó? Nỗi lo lắng sâu xa của ba mẹ là gì? Mong muốn thực sự của người sếp là gì?
Công cụ này giúp khách hàng có một cái nhìn tổng quan, tách bạch và bớt cảm tính hơn về những áp lực họ đang đối mặt.
Lắng nghe câu chuyện đằng sau kỳ vọng
Đằng sau mỗi kỳ vọng thường là một câu chuyện về tình yêu thương, sự lo lắng hoặc một giá trị được trân trọng. Nhiệm vụ của Coach là dùng những câu hỏi mạnh mẽ để giúp khách hàng khám phá câu chuyện đó.
- “Điều gì trong mong muốn của ba mẹ khiến bạn thực sự trân trọng?”
- “Nếu tạm gác lại áp lực, bạn có thấy giá trị chung nào giữa ước mơ của bạn và kỳ vọng của gia đình không?”
- “Việc đáp ứng một phần kỳ vọng của tổ chức mang lại cho bạn giá trị gì, ngoài sự ổn định?”
Khi khách hàng nhận ra những giá trị chung (như sự an toàn, sự cống hiến, niềm tự hào…) thay vì chỉ thấy sự đối lập, họ sẽ có thêm động lực để tìm kiếm một giải pháp hài hòa.
“Hòa mà không tan” – Bộ công cụ Coaching thực chiến
Một khi khách hàng đã thấu hiểu bối cảnh của mình, đây là lúc chúng ta trang bị cho họ những công cụ để hành động một cách sáng tạo và tự chủ.
Kỹ thuật “Tái định khung” (Reframing)
Đây là nghệ thuật chuyển đổi góc nhìn từ tiêu cực, bế tắc sang tích cực, mở ra hướng giải quyết. Hãy giúp khách hàng thay đổi câu chuyện từ “phải hy sinh” sang “lựa chọn để dung hòa”.
Ví dụ, thay vì mắc kẹt trong suy nghĩ: “Con phải từ bỏ đam mê để làm ba mẹ vui lòng”, hãy cùng họ tái định khung thành: “Làm thế nào để mình có thể theo đuổi đam mê theo một cách mà ba mẹ có thể an tâm và ủng hộ?”
Sự thay đổi nhỏ trong ngôn từ này tạo ra một sự dịch chuyển lớn trong tư duy, biến khách hàng từ nạn nhân của hoàn cảnh trở thành người chủ động kiến tạo giải pháp.
Phương pháp “Cả Hai Cùng Thắng” (Win-Win)
Cuộc sống không phải lúc nào cũng là những lựa chọn “hoặc/hoặc”. Hãy khuyến khích khách hàng thoát khỏi tư duy nhị nguyên và brainstorm các giải pháp sáng tạo.
Chẳng hạn, với một khách hàng muốn khởi nghiệp nhưng gia đình lại mong muốn sự ổn định:
- Giải pháp 1: Tìm một công việc ổn định để tạo sự an tâm cho gia đình (Win cho gia đình), nhưng chủ động chọn công việc không quá áp lực để dành thời gian cuối tuần xây dựng dự án riêng (Win cho cá nhân).
- Giải pháp 2: Trình bày một kế hoạch kinh doanh chi tiết, có lộ trình rõ ràng và những bước quản trị rủi ro cụ thể để chứng minh cho gia đình thấy đây không phải là một quyết định bồng bột (Win cho cả hai).
Xây dựng “Ranh giới Yêu thương”
Đây có lẽ là kỹ năng khó nhưng cần thiết nhất. Ranh giới trong văn hóa Á Đông thường bị hiểu lầm là sự xa cách hay ích kỷ. Hãy giúp khách hàng định nghĩa lại: ranh giới không phải là những bức tường ngăn cách, mà là những thỏa thuận dựa trên sự tôn trọng.
Đó là việc khách hàng học cách:
- Nói “không” một cách nhẹ nhàng nhưng dứt khoát với những yêu cầu đi ngược lại giá trị cốt lõi của bản thân.
- Bày tỏ nhu cầu và mong muốn của mình một cách chân thành, không phán xét hay đổ lỗi.
- Lắng nghe và ghi nhận những lo lắng của người thân, ngay cả khi mình không đồng ý với họ.
Xây dựng ranh giới là một hành trình dài, nhưng nó là nền tảng để có những mối quan hệ bền vững, nơi mỗi cá nhân đều được tôn trọng.
Vai trò của một Coach trong bối cảnh của chúng ta không chỉ dừng lại ở việc giúp khách hàng “bứt phá” giới hạn cá nhân. Chúng ta còn là những “người kiến tạo sự hài hòa”, những người đồng hành giúp khách hàng tỏa sáng trên con đường riêng mà vẫn giữ được kết nối sâu sắc với cội rễ, với những người họ yêu thương. Đó là một sứ mệnh đầy thử thách nhưng cũng vô cùng ý nghĩa.
Bạn đã bao giờ gặp một ca coaching tương tự chưa? Hãy chia sẻ câu chuyện và cách xử lý của bạn ở phần bình luận nhé! Cùng nhau, chúng ta sẽ xây dựng một cộng đồng Coach Việt vững mạnh, thấu hiểu và giàu giá trị bản địa.
