Coach trẻ và ‘Bẫy Chuyên gia’: Khi ‘biết tuốt’ lại là rào cản lớn nhất
Căn phòng coach yên tĩnh bỗng trở nên ngột ngạt. Đối diện bạn là một client lớn tuổi, dày dạn kinh nghiệm, đang im lặng chờ đợi. Một áp lực vô hình đè nặng: “Mình phải tỏ ra hiểu biết”, “Mình phải cho họ một giải pháp gì đó thật xứng đáng với thời gian và tiền bạc họ bỏ ra”. Bạn đã bao giờ thấy mình trong tình huống này chưa?
Nếu có, bạn không hề đơn độc. Chào mừng bạn đến với “Bẫy Chuyên gia” (Expert Trap) – một chiếc bẫy ngọt ngào nhưng cũng vô cùng nguy hiểm mà rất nhiều coach trẻ, đặc biệt trong bối cảnh văn hóa Á Đông, thường vô tình mắc phải. Đó là xu hướng tự đặt mình vào vai người “biết tuốt”, vội vã đưa ra lời khuyên, giải pháp thay vì kiên nhẫn lắng nghe, đặt câu hỏi và khơi gợi. Trong một xã hội vốn đề cao sự tôn trọng thứ bậc và tâm lý “thầy phải hơn trò”, chiếc bẫy này càng trở nên phổ biến và khó nhận diện hơn.
Nhưng đừng lo, bài viết này không chỉ giúp bạn nhận ra chiếc bẫy vô hình ấy. CoachLink sẽ cùng bạn khám phá những tư duy và công cụ thực chiến để bạn tự tin “cởi bỏ chiếc áo chuyên gia”, trở thành một người đồng hành đích thực, từ đó tạo ra những tác động sâu sắc và bền vững cho client của mình.
Nhận diện ‘Bẫy Chuyên gia’ dưới lăng kính văn hóa
Chiếc bẫy này tinh vi ở chỗ, nó thường xuất phát từ những ý định tốt đẹp: mong muốn giúp đỡ client một cách nhanh nhất, chứng tỏ giá trị của bản thân. Tuy nhiên, “lòng tốt” đặt sai chỗ có thể mang lại kết quả ngược.
Dấu hiệu bạn đang sa bẫy:
- Bạn thường bắt đầu câu nói bằng “Em nghĩ anh/chị nên…”, “Theo kinh nghiệm của em thì cách tốt nhất là…”.
- Bạn cảm thấy bồn chồn, lo lắng,甚至 có phần sốt ruột khi client im lặng suy nghĩ quá lâu và vội vã lấp đầy khoảng trống đó.
- Bạn tự mặc định vai trò của mình là người “gỡ rối”, là người phải có câu trả lời cho mọi vấn đề của client.
Gốc rễ của những hành vi này thường đến từ áp lực vô hình trong văn hóa của chúng ta. Tâm lý “tôn sư trọng đạo” đôi khi khiến cả coach và client vô thức rơi vào mô hình Thầy – Trò. Client, đặc biệt là người lớn tuổi hoặc giữ vị trí cao, cũng có thể mang kỳ vọng nhận được “chỉ dẫn” cụ thể. Thêm vào đó là áp lực tự thân của coach trẻ muốn chứng tỏ năng lực và giá trị của mình một cách nhanh chóng.
Cái giá phải trả khi làm ‘chuyên gia’ là rất đắt:
- Tước đi quyền năng của client: Khi bạn đưa ra giải pháp, bạn đang ngầm nói với họ rằng: “Bạn không đủ khả năng tự giải quyết vấn đề của mình”. Điều này tước đi cơ hội để họ tự khám phá, tự nhận thức và tin vào năng lực của chính mình.
- Tạo ra sự phụ thuộc: Client sẽ tìm đến bạn để có câu trả lời, thay vì tìm đến bạn để tìm ra câu trả lời của chính họ. Mối quan hệ đối tác bình đẳng, vốn là trái tim của coaching, sẽ bị suy yếu.
- Khiến chính bạn kiệt sức: Việc phải “gồng gánh” trách nhiệm tìm giải pháp cho cuộc đời của người khác là một gánh nặng khổng lồ. Nó không bền vững và sẽ khiến bạn nhanh chóng cảm thấy mệt mỏi, áp lực và mất đi niềm vui với nghề.
Tư duy lại vai trò: Từ ‘Chuyên gia’ đến ‘Người Đồng hành Khai mở’
Để thoát khỏi chiếc bẫy này, điều đầu tiên và quan trọng nhất là một sự thay đổi trong tư duy. Hãy neo vào tâm trí mình một niềm tin cốt lõi: “Client là chuyên gia của chính cuộc đời họ.”
Họ, chứ không phải bạn, mới là người hiểu rõ nhất những mong muốn, nỗi sợ, giá trị và nguồn lực của bản thân. Vai trò của bạn không phải là người vẽ bản đồ chỉ đường, mà là người cầm ngọn đuốc soi sáng con đường để họ tự mình khám phá. Niềm tin tuyệt đối vào tiềm năng và nguồn lực bên trong của client chính là nền tảng vững chắc nhất.
Chuyển từ “Cho giải pháp” sang “Đặt câu hỏi quyền năng”
Đây là sự thay đổi mang tính hành động. Thay vì nói: “Anh nên tập trung vào việc xây dựng mối quan hệ với sếp”, hãy thử một cách tiếp cận khác:
- “Trong tất cả những điều anh vừa chia sẻ, điều gì thực sự quan trọng nhất với anh ngay lúc này?”
- “Nếu anh có một cây đũa thần và có thể thay đổi một điều duy nhất trong tình huống này, đó sẽ là gì?”
- “Điều gì đang ngăn cản anh làm điều anh biết là mình cần làm?”
Sức mạnh của những câu hỏi mở, sâu sắc nằm ở chỗ nó trao lại quyền tự chủ cho client, khơi gợi sự tự nhận thức và giúp họ tìm ra những câu trả lời độc đáo và phù hợp nhất với chính họ.
Xây dựng quan hệ đối tác ngay từ đầu
Hãy chủ động làm điều này trong phiên coach đầu tiên, thông qua kỹ thuật “Contracting” (Thiết lập hợp đồng quan hệ). Hãy cùng client làm rõ vai trò và kỳ vọng của hai bên. Bạn có thể nói một cách thẳng thắn và chân thành: “Trong hành trình này, vai trò của tôi là người đồng hành, lắng nghe sâu và đặt những câu hỏi để giúp anh/chị tự khám phá câu trả lời tốt nhất cho mình. Tôi tin rằng mọi giải pháp tuyệt vời nhất đều đã có sẵn bên trong anh/chị. Vì vậy, tôi sẽ không đưa ra lời khuyên, mà sẽ cùng anh/chị tạo ra một không gian an toàn để khám phá.”
Công cụ thực chiến để vượt bẫy trong từng phiên coach
Thay đổi tư duy cần thời gian, nhưng bạn có thể bắt đầu ngay bằng những kỹ thuật đơn giản mà hiệu quả sau:
Kỹ thuật “W.A.I.T” (Why Am I Talking? – Tại sao mình lại đang nói?)
Khi bạn nhận thấy mình sắp sửa đưa ra một lời khuyên hay một nhận định, hãy dừng lại một nhịp. Hít một hơi thật sâu và tự hỏi mình câu này. “W.A.I.T” giúp bạn ngay lập tức chuyển sự tập trung từ bản thân trở lại với client, từ nhu cầu “chứng tỏ” của mình sang nhu cầu “khám phá” của họ.
Mẫu câu ‘chuyển hướng’ khi bị hỏi xin lời khuyên
Chắc chắn sẽ có lúc client hỏi trực tiếp: “Theo coach, em nên làm gì bây giờ?”. Đừng hoảng sợ, hãy xem đây là một cơ hội. Bạn có thể đáp lại một cách khéo léo:
- “Đó là một câu hỏi rất hay. Cảm ơn bạn đã tin tưởng. Nếu bạn là người duy nhất trên đời này có câu trả lời đúng nhất cho mình, bạn nghĩ câu trả lời đó sẽ là gì?”
- “Tôi nghe thấy sự băn khoăn của bạn. Trước khi chúng ta nghĩ đến việc ‘nên làm gì’, hãy cùng nhau nhìn lại các lựa chọn mà bạn đang có nhé. Bạn thấy có những khả năng nào?”
Cách trả lời này vừa thể hiện sự tôn trọng, vừa nhẹ nhàng trao lại quả bóng trách nhiệm về cho client.
Sức mạnh của sự im lặng
Với coach trẻ, im lặng có thể là một điều đáng sợ. Nhưng trong coaching, sự im lặng lại là một công cụ đầy sức mạnh. Đừng vội lấp đầy những khoảng lặng khi client đang suy tư. Khoảng lặng đó chính là không gian để họ kết nối sâu hơn với chính mình, để những ý tưởng và câu trả lời từ sâu bên trong có cơ hội trồi lên. Sự im lặng của bạn chính là sự tin tưởng lớn nhất bạn dành cho họ.
Trở thành người Coach mà Client thật sự cần
Vượt qua “Bẫy Chuyên gia” không phải là hạ thấp giá trị hay kiến thức của bạn, mà là nâng cao giá trị của client. Đó là hành trình chuyển đổi từ việc trở thành người có mọi câu trả lời, sang việc trở thành người đặt ra những câu hỏi đúng đắn nhất.
Giá trị lớn nhất của một coach không nằm ở sự thông thái của họ, mà ở khả năng khơi dậy sự thông thái vốn đã có sẵn bên trong mỗi client. Hãy tin tưởng vào quy trình coaching, và quan trọng nhất, hãy tin tưởng vào con người ngồi đối diện bạn. Khi bạn làm được điều đó, bạn không chỉ giúp họ giải quyết một vấn đề, mà còn trao cho họ năng lực để đối mặt với mọi vấn đề trong tương lai. Đó mới chính là món quà bền vững nhất.
Bạn đã từng đối mặt với “Bẫy Chuyên gia” trong hành trình của mình chưa? Bài học lớn nhất bạn rút ra là gì? Hãy chia sẻ câu chuyện và kinh nghiệm của bạn ở phần bình luận bên dưới. Cùng nhau, chúng ta hãy xây dựng một cộng đồng coach tại CoachLink ngày càng vững mạnh, luôn đồng hành và khai mở tiềm năng
