Chắc hẳn bạn cũng từng có những đêm nằm lướt điện thoại, thấy bạn bè check-in ở một sự kiện hoành tráng, khoe thành tích mới trong công việc, còn mình thì chỉ thấy một khoảng không mênh mông trước mặt. Cái cảm giác “chênh vênh” sau khi tốt nghiệp, áp lực phải-thành-công-ngay-lập-tức, hay đơn giản là cảm thấy lạc lõng giữa những lựa chọn… quen thuộc đến đau lòng. Và giữa những lúc như vậy, chúng ta thường khoác lên mình chiếc áo choàng “Mình ổn”, ngại ngần chia sẻ vì sợ bị đánh giá.
Cũng chính vì thế mà vài năm gần đây, những cụm từ như “Life Coach” (khai vấn) hay “chuyên gia tâm lý” bắt đầu xuất hiện nhiều hơn trong cuộc trò chuyện của người trẻ. Đó là một tín hiệu đáng mừng, cho thấy chúng ta đã cởi mở hơn trong việc tìm kiếm sự giúp đỡ. Nhưng có một vấn đề: không phải ai cũng phân biệt được sự khác nhau căn bản giữa hai khái niệm này. Sự nhầm lẫn ấy có thể dẫn bạn đến việc gõ sai cửa, tìm sai người, vừa tốn thời gian, tiền bạc, lại vừa không giải quyết được gốc rễ vấn đề.
Bài viết này, từ góc nhìn của một người đã từng loay hoay và may mắn tìm được sự hỗ trợ đúng cách, sẽ giúp bạn “vẽ” lại tấm bản đồ, làm rõ ranh giới giữa Coaching và hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Để bạn có thể đưa ra lựa chọn có trách nhiệm và phù hợp nhất cho chính hành trình của mình.
“Bản đồ” phân biệt: Coach ở đâu, chuyên gia tâm lý ở đâu?
Hãy tưởng tượng bạn đang muốn chinh phục một ngọn núi. Chuyên gia tâm lý sẽ giúp bạn chữa lành vết thương ở chân để bạn có đủ sức khỏe leo núi. Còn Coach sẽ là người cùng bạn xem bản đồ, xác định lộ trình và cổ vũ bạn trên từng chặng đường.
Coaching – Người đồng hành hướng tới tương lai
Coaching, hay khai vấn, tập trung hoàn toàn vào hiện tại và tương lai. Mục tiêu của một Coach là đồng hành cùng bạn để xác định mục tiêu rõ ràng (trong sự nghiệp, kỹ năng, thói quen sống), xây dựng một kế hoạch hành động cụ thể và giữ cho bạn có trách nhiệm với kế hoạch đó.
Ví dụ thực tế: Bạn đang làm việc ở vị trí nhân viên marketing được 2 năm và muốn được thăng tiến lên vị trí trưởng nhóm, nhưng lại không biết bắt đầu từ đâu, cảm thấy thiếu tự tin vào khả năng lãnh đạo. Một Career Coach (Coach sự nghiệp) sẽ không phân tích tại sao bạn thiếu tự tin từ bé. Thay vào đó, họ sẽ đặt những câu hỏi mạnh mẽ để giúp bạn:
- Xác định rõ những kỹ năng bạn cần có cho vị trí mới.
- Cùng bạn vạch ra lộ trình học tập, rèn luyện kỹ năng lãnh đạo và giao tiếp trong 3-6 tháng tới.
- Đóng vai và thực hành các tình huống quản lý khó.
- Giúp bạn xây dựng sự tự tin thông qua những hành động nhỏ và chiến thắng nhỏ.
Hỗ trợ sức khỏe tâm thần – Người chữa lành từ bên trong
Ngược lại, các chuyên gia sức khỏe tâm thần (nhà tâm lý học, nhà trị liệu, bác sĩ tâm thần) tập trung vào việc xử lý các vấn đề từ quá khứ và hiện tại đang ảnh hưởng tiêu cực đến cảm xúc, suy nghĩ và hành vi của bạn. Công việc của họ là chẩn đoán, trị liệu và giúp bạn chữa lành những tổn thương, rối loạn như trầm cảm, rối loạn lo âu, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD)…
Ví dụ thực tế: Bạn luôn cảm thấy lo lắng tột độ, tim đập nhanh, tay chân run rẩy mỗi khi phải thuyết trình trước đám đông, dù đã chuẩn bị nội dung rất kỹ. Nỗi sợ này ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc. Một nhà trị liệu tâm lý có thể giúp bạn:
- Tìm ra nguyên nhân sâu xa của nỗi sợ (có thể bắt nguồn từ một trải nghiệm bị chế giễu ở trường học ngày xưa).
- Sử dụng các liệu pháp chuyên môn (như liệu pháp nhận thức-hành vi CBT) để giúp bạn thay đổi những suy nghĩ tiêu cực tự động và đối phó với các triệu chứng lo âu.
- Chữa lành vết thương lòng từ quá khứ để nó không còn kiểm soát bạn trong hiện tại.
So sánh nhanh cho bạn dễ nhớ:
- Trọng tâm: Coach tập trung vào Tương lai (đạt mục tiêu). Chuyên gia tâm lý tập trung vào Quá khứ & Hiện tại (chữa lành, xử lý vấn đề).
- Phương pháp: Coach dùng kỹ năng Đặt câu hỏi, lắng nghe, tạo động lực, xây dựng kế hoạch. Chuyên gia tâm lý dùng các phương pháp Chẩn đoán, trị liệu, can thiệp lâm sàng.
- Yêu cầu chuyên môn: Coaching là một ngành nghề chưa được quản lý chặt chẽ, không bắt buộc phải có giấy phép hành nghề. Trong khi đó, chuyên gia tâm lý bắt buộc phải có bằng cấp chuyên ngành, được đào tạo bài bản và có chứng chỉ hành nghề được công nhận bởi các cơ quan có thẩm quyền.
Những “cờ đỏ” (red flags) bạn cần chú ý
Hiểu được sự khác biệt là một chuyện, nhưng trong thực tế, ranh giới này đôi khi bị làm mờ. Hãy là một người tìm kiếm sự giúp đỡ thông thái và để ý những dấu hiệu sau:
Khi Coach “vượt ranh giới”
Một người Coach giỏi và có đạo đức sẽ luôn biết giới hạn chuyên môn của mình. Hãy thật cẩn trọng nếu Coach của bạn:
- Cố gắng “chẩn đoán” bạn. Dùng những từ như “Có vẻ bạn bị trầm cảm rồi” hay “Đây là dấu hiệu của rối loạn lo âu”. Chỉ có chuyên gia sức khỏe tâm thần mới có đủ thẩm quyền để làm điều này.
- Khẳng định coaching có thể “chữa khỏi” bệnh tâm lý. Đây là một lời tuyên bố nguy hiểm và sai sự thật. Coaching có thể hỗ trợ người đang trị liệu, nhưng không thể thay thế trị liệu.
- Khơi gợi lại những tổn thương sâu sắc trong quá khứ mà không có chuyên môn để xử lý hậu quả. Việc “đào” lại một ký ức đau buồn mà không biết cách “lấp” lại một cách an toàn có thể khiến bạn tổn thương hơn.
Khi bạn tự nhầm lẫn nhu cầu của mình
Đây là chiếc bẫy phổ biến nhất. Bạn liên tục trì hoãn công việc, mất ngủ nhiều đêm, không còn hứng thú với những sở thích từng yêu, cảm thấy trống rỗng và mệt mỏi. Bạn nghĩ: “Mình chỉ mất động lực thôi, chắc cần một ‘productivity coach’ để sốc lại tinh thần”.
Nhưng bạn ơi, đây rất có thể là những dấu hiệu ban đầu của chứng trầm cảm. Một người Coach về hiệu suất có thể sẽ đưa cho bạn các công cụ quản lý thời gian, các phương pháp làm việc mới. Điều này vô tình tạo thêm áp lực, khiến bạn càng cảm thấy tội lỗi và thất bại khi không thể làm theo. Trong trường hợp này, điều bạn thực sự cần là một không gian an toàn để được thấu hiểu và chữa lành từ một nhà trị liệu, chứ không phải một kế hoạch hành động mới.
Bài học ở đây là: Hãy lắng nghe cơ thể và cảm xúc của mình một cách trung thực trước khi quyết định tìm kiếm sự giúp đỡ.
Cái “bắt tay” hoàn hảo: Khi Coaching và Trị liệu cùng song hành
Nói đến đây không có nghĩa là bạn phải chọn một trong hai. Coaching và trị liệu không loại trừ nhau, mà có thể bổ trợ cho nhau một cách tuyệt vời.
- Case study 1: Trị liệu trước, coaching sau.
An trải qua một giai đoạn khủng hoảng sau khi chia tay người yêu lâu năm. Cô cảm thấy mất phương hướng và giá trị bản thân. An tìm đến một nhà tâm lý để chữa lành vết thương tình cảm và ổn định lại cảm xúc. Sau vài tháng trị liệu, khi đã cảm thấy vững vàng hơn, An bắt đầu làm việc với một Life Coach để định hướng lại sự nghiệp, khám phá những đam mê mới và xây dựng lại sự tự tin trong các mối quan hệ. Trị liệu giúp An “dọn dẹp” ngôi nhà nội tâm, còn coaching giúp cô “thiết kế và xây dựng” tương lai. - Case study 2: Hỗ trợ song song.
Minh đang trong quá trình trị liệu chứng lo âu xã hội. Việc này giúp anh hiểu rõ nguồn gốc nỗi sợ và học cách quản lý các cơn hoảng loạn. Đồng thời, anh làm việc với một Coach về kỹ năng mềm để thực hành các kỹ thuật giao tiếp, thuyết trình trong một môi trường an toàn, chuẩn bị cho việc quay trở lại môi trường công sở. Điều quan trọng là Minh đã thông báo cho cả nhà trị liệu và Coach của mình về sự hỗ trợ song hành này (tất nhiên với sự cho phép của anh), để họ có thể phối hợp một cách tốt nhất.
Bạn là chuyên gia của chính mình
Tóm lại, nếu bạn cảm thấy bị mắc kẹt bởi những tổn thương trong quá khứ, những cảm xúc tiêu cực kéo dài, hãy nghĩ đến một chuyên gia tâm lý. Nếu bạn cảm thấy ổn về mặt cảm xúc nhưng lại mông lung về tương lai, muốn bứt phá trong sự nghiệp hay xây dựng một thói quen tốt, hãy tìm đến một người Coach.
Việc chủ động tìm hiểu và lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp là một hành động vô cùng dũng cảm, thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến sức khỏe tinh thần và tương lai của chính bạn. Không ai hiểu bạn hơn chính bạn. Đừng để những lời quảng cáo hào nhoáng hay áp lực từ bên ngoài quyết định thay. Hãy dành thời gian lắng nghe tiếng nói bên trong, xem xét tình hình tài chính và tìm kiếm những chuyên gia uy tín (hỏi thăm từ người quen, đọc review, kiểm tra bằng cấp/chứng chỉ…).
Hành trình chăm sóc sức khỏe tinh thần và phát triển bản thân là của riêng bạn, không có một công thức chung nào cả. Đừng ngần ngại tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.
Bạn đã bao giờ cân nhắc giữa coaching và trị liệu chưa? Hay bạn có câu chuyện nào muốn chia sẻ về hành trình này không? Hãy để lại bình luận bên dưới, chúng ta cùng trò chuyện nhé!
