Giữa “biển” người giúp đỡ bản thân, đâu là phao cứu sinh cho bạn?
Chào bạn, người trẻ đang tràn đầy nhiệt huyết và cũng không ít băn khoăn!
Thời đại chúng ta đang sống đúng là kỷ nguyên của sự phát triển bản thân, phải không? Lướt một vòng mạng xã hội, bạn dễ dàng bắt gặp nào là khóa học làm giàu, bí quyết sống hạnh phúc, thiền định, thiền chữa lành, chuyên gia tâm lý, coach phát triển tiềm năng… đủ thứ cả! Mình tin là ai trong chúng ta, ít nhất một lần, cũng từng lạc lối giữa “biển” thông tin ấy, tự hỏi: “Mình cần gì đây? Đâu mới là giải pháp thực sự phù hợp với vấn đề của mình?”.
Mình cũng từng như vậy. Có những lúc mình muốn cải thiện kỹ năng giao tiếp để tự tin hơn khi nói chuyện trước đám đông, có lúc lại thấy lo lắng vô cớ về tương lai, và cũng có lúc cần một lời khuyên từ người đi trước để định hướng con đường sự nghiệp. Giữa hàng loạt lựa chọn, việc tìm đúng “phao cứu sinh” cho mình không hề dễ dàng.
Đó là lý do mình viết bài blog này. Mình muốn cùng bạn “giải mã” 3 khái niệm đang rất phổ biến hiện nay: Coaching, Trị liệu (Therapy) và Cố vấn (Mentoring). Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu bản chất của từng loại hình, cách thức hoạt động và quan trọng nhất là: Khi nào thì bạn nên chọn ai, để những đồng tiền và thời gian bạn bỏ ra thực sự mang lại giá trị cho cuộc sống của mình nhé!
Coaching: Người bạn đồng hành cùng bạn vươn tới mục tiêu tương lai
Hãy hình dung thế này: Bạn đang đứng trước một ngọn núi cao vời vợi. Bạn biết mình muốn lên đến đỉnh, nhưng không chắc đường nào là tốt nhất, không biết mình có đủ sức hay không, hay phải chuẩn bị những gì. Khi đó, Coach chính là người đồng hành cùng bạn.
Coaching là gì?
Coaching (Huấn luyện) là một quá trình tương tác giữa Coach (Người huấn luyện) và Coachee (Người được huấn luyện), tập trung vào hiện tại và tương lai. Coach không phải là người cho bạn lời khuyên hay giải pháp, mà họ sẽ giúp bạn tự khám phá ra tiềm năng, điểm mạnh của chính mình, từ đó tự đặt ra mục tiêu rõ ràng và tìm cách đạt được chúng. Nó giống như việc Coach cầm đèn pin, rọi sáng con đường để bạn tự bước đi vậy.
Cách thức hoạt động
Một buổi Coaching thường diễn ra dưới hình thức trò chuyện, nơi Coach sẽ đặt những câu hỏi gợi mở, sâu sắc. Họ lắng nghe bạn một cách chủ động, không phán xét, và giúp bạn nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Qua những câu hỏi như “Điều gì là quan trọng nhất với bạn lúc này?”, “Bạn mong muốn đạt được điều gì?”, “Những nguồn lực nào bạn đang có?”, “Bước đi đầu tiên của bạn là gì?”, bạn sẽ tự mình tìm ra câu trả lời, lập ra kế hoạch hành động cụ thể và cam kết thực hiện. Coach sẽ là người giữ bạn chịu trách nhiệm với những mục tiêu bạn đã đặt ra.
Ví dụ thực tế
Minh, một bạn sinh viên năm 3, rất giỏi chuyên môn nhưng lại ngại giao tiếp, đặc biệt là khi phải thuyết trình trước lớp. Minh muốn cải thiện kỹ năng này để tự tin hơn và không bỏ lỡ những cơ hội thể hiện bản thân. Sau khi làm việc với Coach, Minh đã xác định được nỗi sợ thực sự của mình, thiết lập mục tiêu “tự tin thuyết trình 10 phút trước 30 người” trong 2 tháng. Coach đã giúp Minh lên kế hoạch luyện tập hàng ngày, tìm cách “mở khóa” sự tự tin từ bên trong, và dần dần, Minh không chỉ hoàn thành mục tiêu mà còn trở nên chủ động hơn trong các hoạt động đội nhóm.
Hoặc một bạn mới đi làm như Mai, sau 3 tháng cảm thấy áp lực vì chưa đạt được KPI đề ra. Mai tìm đến Coach để được hỗ trợ. Coach không chỉ ra “cách đạt KPI”, mà giúp Mai nhìn lại cách mình đang làm việc, nhận ra những thói quen cản trở (ví dụ: ôm đồm quá nhiều việc, khó từ chối, chưa biết ưu tiên), từ đó Mai tự mình đưa ra giải pháp quản lý thời gian hiệu quả hơn, học cách ủy thác công việc và giao tiếp rõ ràng hơn với đồng nghiệp. Kết quả là Mai không chỉ đạt KPI mà còn cảm thấy hứng thú hơn với công việc.
Trị liệu (Therapy): Chữa lành những vết thương từ quá khứ và hiện tại
Nếu Coaching là bạn đồng hành cùng bạn hướng tới tương lai, thì Trị liệu là một hành trình lặn sâu vào bên trong, để chữa lành những tổn thương đã hình thành và đang ảnh hưởng đến cuộc sống hiện tại của bạn.
Trị liệu là gì?
Trị liệu tâm lý (Psychotherapy hay Therapy) là quá trình tập trung vào việc thấu hiểu và giải quyết các vấn đề tâm lý, cảm xúc sâu sắc, thường có nguồn gốc từ những trải nghiệm trong quá khứ hoặc những sang chấn hiện tại. Nhà trị liệu là chuyên gia được đào tạo bài bản về tâm lý học lâm sàng, có khả năng chẩn đoán và điều trị các rối loạn tâm lý.
Cách thức hoạt động
Nhà trị liệu sẽ tạo ra một không gian an toàn, không phán xét để bạn có thể chia sẻ mọi cảm xúc, suy nghĩ. Họ sẽ sử dụng các phương pháp và kỹ thuật trị liệu chuyên biệt (như CBT, DBT, Tâm động học…) để phân tích, giúp bạn nhận diện nguyên nhân gốc rễ của vấn đề, xử lý những tổn thương tâm lý, và dần dần thay đổi những suy nghĩ, cảm xúc, hành vi tiêu cực đang cản trở cuộc sống của bạn. Đây là một hành trình dài hơn, đòi hỏi sự kiên nhẫn và cam kết từ cả bạn và nhà trị liệu.
Ví dụ thực tế
Lan, một cô gái trẻ tài năng, luôn cảm thấy lo âu xã hội (social anxiety) mỗi khi đứng trước đám đông hoặc phải tương tác với người lạ. Nỗi sợ hãi này bắt nguồn từ việc cô bé từng bị bạn bè bắt nạt, cô lập trong những năm cấp 2, cùng với áp lực điểm số và kỳ vọng lớn từ gia đình. Mặc dù đã trưởng thành, những sang chấn đó vẫn ám ảnh Lan, khiến cô khó kết bạn, không dám theo đuổi ước mơ làm công việc sáng tạo đòi hỏi giao tiếp nhiều.
Khi đến gặp nhà trị liệu, Lan được giúp đỡ để đối diện với những ký ức đau buồn, nhận diện những suy nghĩ tiêu cực về bản thân (ví dụ: “mình không đủ tốt”, “người khác sẽ cười chê mình”). Nhà trị liệu đã hướng dẫn Lan từng bước xử lý những tổn thương cũ, học cách chấp nhận và yêu thương bản thân, từ đó dần dần vượt qua sự lo âu, tự tin hơn trong các mối quan hệ và công việc.
Cố vấn (Mentoring): Người anh, người chị đi trước dẫn lối
Nếu bạn muốn đi một con đường mà đã có người từng đi qua, và bạn muốn học hỏi từ kinh nghiệm của họ để tránh vấp ngã, thì Mentoring chính là lựa chọn dành cho bạn.
Cố vấn là gì?
Cố vấn (Mentoring) là mối quan hệ trong đó một người có kinh nghiệm chuyên môn hoặc cuộc sống dày dặn hơn (Mentor) sẽ chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, lời khuyên và định hướng cho một người kém kinh nghiệm hơn (Mentee). Đây là mối quan hệ mang tính cá nhân, thường kéo dài và dựa trên sự tin tưởng.
Cách thức hoạt động
Mentor sẽ đóng vai trò như một người anh, người chị, người thầy đi trước. Họ không chỉ truyền đạt kinh nghiệm thực tế, tư vấn dựa trên trải nghiệm cá nhân của mình trong lĩnh vực bạn quan tâm, mà còn có thể giúp bạn mở rộng các mối quan hệ, giới thiệu cơ hội mới. Mentor có thể chia sẻ về những sai lầm họ từng mắc phải, những bài học xương máu, hay những mẹo nhỏ mà bạn khó có thể tìm thấy trong sách vở. Họ giúp bạn có cái nhìn thực tế hơn về con đường phía trước và cách đối mặt với thử thách.
Ví dụ thực tế
Khánh, một bạn sinh viên năm cuối ngành Công nghệ thông tin, đang đứng trước ngưỡng cửa tìm việc. Khánh băn khoăn không biết nên chọn con đường phát triển thành lập trình viên backend hay thử sức với AI. Khánh tìm được một anh Mentor là Senior Developer có 5 năm kinh nghiệm trong ngành.
Anh Mentor đã dành thời gian trò chuyện, chia sẻ về những trải nghiệm thực tế trong công việc, các xu hướng công nghệ, kỹ năng nào là quan trọng trong từng mảng, và cả những thách thức mà anh từng gặp phải. Anh cũng kết nối Khánh với một số đồng nghiệp của mình để Khánh có thêm góc nhìn đa chiều. Nhờ những lời khuyên chân thành và định hướng từ Mentor, Khánh đã tự tin hơn trong việc lựa chọn con đường sự nghiệp, biết mình cần học thêm gì và chuẩn bị những gì cho các buổi phỏng vấn.
Hay trường hợp của Thảo, một bạn trẻ mới khởi nghiệp với quán cà phê nhỏ. Thảo gặp khó khăn trong việc quản lý tài chính và xây dựng chiến lược marketing. Cô đã tìm đến một doanh nhân thành công, người có nhiều kinh nghiệm trong ngành F&B để làm Mentor. Mentor đã cố vấn cho Thảo về cách tối ưu chi phí, các kênh marketing hiệu quả với ngân sách nhỏ, và cách xây dựng thương hiệu cá nhân cho quán. Những lời khuyên này quý giá hơn bất kỳ khóa học nào, vì nó đến từ kinh nghiệm thực chiến.
Khi nào thì chọn ai? Bảng so sánh nhanh và lời khuyên
Để dễ hình dung hơn, mình đã tổng hợp các điểm khác biệt chính của ba loại hình này:
- Mục tiêu chính:
- Coaching: Đạt được mục tiêu cụ thể, hướng tới tương lai.
- Trị liệu: Chữa lành các vấn đề tâm lý, cảm xúc sâu sắc từ quá khứ/hiện tại.
- Cố vấn: Định hướng, chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm chuyên môn/cuộc sống.
- Trọng tâm:
- Coaching: Hành động, phát huy tiềm năng, giải pháp do bạn tự tìm ra.
- Trị liệu: Cảm xúc, tâm lý, nguyên nhân gốc rễ của vấn đề.
- Cố vấn: Kiến thức, trải nghiệm cá nhân của Mentor.
- Vai trò của người hỗ trợ:
- Coaching: Người đồng hành, đặt câu hỏi gợi mở, giữ trách nhiệm.
- Trị liệu: Chuyên gia, phân tích, chẩn đoán, chữa lành.
- Cố vấn: Người hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm, cho lời khuyên.
Vậy, khi nào thì bạn nên chọn ai?
- Hãy chọn Coaching khi: Bạn có một mục tiêu rõ ràng (ví dụ: muốn tìm được công việc mơ ước, muốn học thêm kỹ năng mới, muốn cải thiện quản lý thời gian, muốn xây dựng thói quen tốt), nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu, cảm thấy thiếu động lực hoặc muốn phát huy hết tiềm năng của bản thân để đạt được mục tiêu đó. Bạn muốn tự mình tìm ra giải pháp cho vấn đề của mình.
- Hãy chọn Trị liệu khi: Bạn đang trải qua những cảm xúc tiêu cực kéo dài (lo âu, trầm cảm, căng thẳng kéo dài, mất ngủ), cảm thấy khó khăn trong việc đối phó với cuộc sống hàng ngày, hay những sự kiện đau buồn trong quá khứ vẫn còn ám ảnh bạn. Bạn cảm thấy bế tắc, cần sự giúp đỡ chuyên sâu để chữa lành và vượt qua.
- Hãy chọn Cố vấn khi: Bạn đang đứng trước một ngã rẽ sự nghiệp, muốn tìm hiểu về một lĩnh vực cụ thể, cần lời khuyên từ người có kinh nghiệm thực tế để định hướng con đường phát triển, hoặc muốn học hỏi từ những người đã đi trước để tránh những sai lầm không đáng có.
Kết luận: Hiểu mình để tìm đúng người
Hy vọng qua bài viết này, bạn đã có cái nhìn rõ ràng hơn về Coaching, Trị liệu và Cố vấn. Việc hiểu đúng bản chất của từng loại hình là chìa khóa để bạn đưa ra lựa chọn sáng suốt nhất cho bản thân mình.
Đừng bao giờ ngại tìm kiếm sự giúp đỡ, bạn nhé! Điều quan trọng là bạn cần lắng nghe chính mình để biết: Vấn đề của mình thực sự là gì? Mình đang muốn đạt được điều gì? Khi đã xác định rõ, việc tìm đúng loại hình hỗ trợ sẽ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
Mình muốn gửi đến bạn một lời khuyên thực tế: Hãy dành thời gian tự hỏi bản thân về nhu cầu của mình. Sau đó, đừng ngần ngại tìm hiểu các nguồn thông tin uy tín. Với coaching và trị liệu, bạn có thể tìm kiếm các trung tâm tâm lý, các coach được chứng nhận (ví dụ: qua ICF – Liên đoàn Coach Quốc tế), hoặc các nền tảng trực tuyến chuyên nghiệp được đánh giá tốt. Với cố vấn, hãy chủ động kết nối trên các mạng xã hội nghề nghiệp như LinkedIn, tham gia các buổi workshop, hội thảo ngành, hoặc hỏi han những người đi trước trong mạng lưới của mình. Nhiều trường đại học, tổ chức cũng có các chương trình cố vấn dành cho sinh viên và người đi làm trẻ. Thậm chí, một số coach hoặc nhà trị liệu còn có buổi tư vấn ban đầu miễn phí để bạn trải nghiệm và xem liệu phương pháp đó có phù hợp với bạn không.
Nhớ nhé, việc tìm kiếm sự hỗ trợ không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, mà là một bước đi thông minh và dũng cảm để bạn không ngừng học hỏi, phát triển và trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình!
